آیا انسان اشرف مخلوقات است؟

انسان همواره بر این باوربوده است که از تمام موجودات برتر است.شاید زنبور عسل تمدنی داشته باشد که از انسان پیشرفته تر باشد، اگرچه باید اذعان داشت که زنبور عسل هم برخلاف انسان فرهنگ (culture) ندارد.

قدرت سیستم بویایی سگ چند برابر بویایی انسان است. دولفین هم چین خوردگی قشر مغزی بیشتری نسبت به همه موجودات حتی انسان دارد.زندگی جمعی مورچه ها شگفت انگیز تر از زندگی جمعی انسان است.

آیا براستی انسان اشرف مخلوقات است؟‌ معیار اشرف مخلوقات بودن آدمی‌زاد چیست؟ خودپسندی اوست که خود را برتر از سایر موجودات می‌داند یا حقیقتاً برتری در کار است؟

از منظر تکامل داروینی، تنها بخش‌هایی از مغز انسان از سایر جانداران پیشرفته‌تر است. خبری از برتری نیست.

در طی تاریخ تحولی که بشر جزئی از آن است و صدهزار سال پیش تکامل پیدا کرد، قشر جلوی پیشانی‌اش(prefrontal area) رشد بسیار زیادی پیدا کرد و به او این قدرت را داد که درون‌نگری کند و سؤالات زیادی را برای او مطرح کرد که این سؤالات را قشر جلوی پیشانی به قسمتی از مغز به اسم قشر سینگولیت قدامی (anterior cingulate) داده و این قشر مغز را مجبور می‌کند که به دنبال جواب باشد. اگر جوابی پیدا کرد که چه بهتراگر پیدا نکرد دچار حالتی می‌شود که به آن افسانه‌سرایی می‌گویند.

بشر خودش را با حیوانات دیگر مقایسه می‌کرد و به این نتیجه غلط رسید که برتر از بقیه است و روحی جداگانه از بقیه حیوانات دارد و تا وقتی که معلوم نشد در واقع ما دنباله یک سلسله مراتب هستیم، انسان بر همین فکر و باور غلط باقی ماند.

تا مدت‌ها قبل تا زمان کپرنیک فکر می‌کردند که اصلاً زمین مرکز کائنات است و بشر مرکز این جهان بسیار بزرگ است. همین ادامه پیدا کرد تا کم‌کم علم ثابت کرد که نه تنها زمین مرکز کائنات نیست بلکه انسان جزئی از موجودات دیگر است و در دنباله همان‌ها آفریده شده و از نظر کرامت شاید هم نتیجه بگیریم که پست‌تر از سایر حیوانات است. هیچ گونه حیوانی نیست که در طی تاریخ حیات خود این همه به افراد گونه خودش آسیب رسانده و جنگ راه انداخته و قحطی ایجاد کرده باشد.

در واقع این ادعا که بشر کرامت یا فضیلت دارد ممکن است در یک عده مختصری در شرایط خاصی صدق کند ولی در شرایطی مثل شرایط جنگی یا شرایطی که وضع اجتماع به هم می‌خورد متوجه می‌شوید که ندرتاً کسی هست که کرامت انسانی داشته باشد. ما فقط قشر جلوی پیشانی‌مان پیشرفت کرده. یک پدیده‌های بیشتری مغزمان می‌سازد و فقط تفاوت‌مان در تعداد این پدیده‌هاست.

بشر از نظر تکنولوژی مغزش قدرت بسیار زیادی دارد ولی از نظر اخلاقی هیچ برتری بر شامپانزه‌ها ندارد. من فکر می‌کنم گاهی پست‌تر هم می‌شود. فکر کنید یک شیری که یک آهو را شکار می‌کند و می‌خورد و سیر می‌شود، دیگر کنار می‌نشیند و تا سه چهار روز با هیچ حیوان دیگری کاری ندارد ولی این بشری که از نظر اخلاقی در نظر گرفته شده که [برتر است] و این محصول ادبیات دینی است، هیچ وقت سیری نداشته.

دانش واقعاً جنایت نمی‌کند. این انسان‌ها هستند که از محصولات دانشمندان استفاده می‌کنند و جنایت می‌کنند. کشورهایی که محتاج غذای روزانه هستند از دانش سوءاستفاده می‌کنند و مشغول ساختن سلاح‌های کشتار جمعی هستند. من نمی‌دانم چه‌طور می‌توانیم به این موجود بگوییم اشرف مخلوقات؟ کدام حیوان این کار را می‌کند؟

جهان یک سیستم پیدایشی و پدیداری است که تدریجاً و خود به خود و بدون هیچ هدف و خالقی پیچیده و پیچیده‌تر می‌شود. مثل یک توفان دریایی که از یک جایی شروع می‌شود و همین طور پیشرفت می‌کند و پیچیده‌تر می‌شود. ما هم همین طور. بدون هیچ هدف و خالقی، همین طور اتفاقی به خاطر وضعیت فیزیکی و شیمیایی کره زمین که حیات به وجود آمده و به خاطر ویژگی‌های سیستم‌های پدیداری همین طور پیشرفت کرده و به جایی رسیده که ما الان هستیم. این نباید به ما غروری بدهد که ما برتر از بقیه هستیم. اگر ۲۰۰ هزار سال پیش بود نه من بودم، نه شما بودید و نه انسان به اصطلاح خردمندی که این غرور را داشته باشد که برتر از بقیه است. احتمالا ۲۰۰ هزار سال پیش انسان‌ها خودشان را برتر از شامپانزه‌ها و گوریل‌ها نمی‌دانستند.

اگر واقعاً بخواهیم به انسان کرامت بدهیم باید فقط کرامت را در آن بخشی از علمش بدهیم که در سعادت بشر کمک کرده مثلاً در علم پزشکی یا اقتصاد. در این قسمت هست که شاید بشود گفت از حیوانات برتر است ولی در عین حال از همان علم این انسان شرور که از نظر اخلاقی شرارت دارد سوءاستفاده کرده است.

علم بشر را از وبا، طاعون، آبله و گرسنگی و بی‌آبی نجات داده. ولی همین اخلاقیات شرور انسان است که باعث شده که از همین علم استفاده کند و موشک بسازد یا سعی کند که بمب اتمی بسازد.

سطح تحتانی جلو پیشانی، طرف راست، مرکز استدلال و عقلانیت آدم است. حالا اگر سیستم لیمبیک که مرکز باورهای دینی است بر این غلبه کند آن وقت این استدلال و منطق و عقلانیت کارایی نخواهد داشت. مرکز شرارت‌های آدم در سیستم لیمبیک است که دور از قشر جلو پیشانی است و اینها واقعاً هیچ ارتباطی با سطح عالی مغز انسان ندارند. در اینها بیشتر با حیوانات در اشتراک هستیم و سر سرزمین و غذا یا سر تفاوت‌ها با هم می‌جنگیم.

ایده این که انسان برتر است یا اشرف مخلوقات است باعث شده که از طبیعت سوءاستفاده بسیار زیادی بشود. این ایده که ما اشرف مخلوقات هستیم باید کاملا اصلاح شود و قبول شود که ما هم دنباله خلقت داروینی هستیم و از همین آب و خاک کره زمین ساخته شده‌ایم و هیچ تافته جدابافته‌ای هم نیستیم.

اراده‌ای که انسان ادراک می‌کند یک پدیده است. محصول نهایی یک سری پردازش‌هایی است که درست دو دهم ثانیه قبل از این که هر فرمان حرکتی به اجرا در آید در ناحیه متمم حرکتی مغز به آگاهی می‌رسد و چیزی بیش از همین به‌‌ آگاهی رساندن برنامه حرکتی نیست و ادراکی که از اراده داریم یک توهم بیشتر نیست و این مغز است که با ساختارش نتیجه‌گیری می‌کند که چه کاری باید انجام بدهد.

به این جهت اراده‌ای هم به آن مفهوم که به طور عامیانه فکر می‌کنند آدم مستقل از ساختار مغزش اراده دارد که کاری را انجام دهد چنین چیزی وجود ندارد. حیوانات هم اراده می‌کنند و ادراک اراده هم دارند البته ما نمی‌دانیم در ذهن‌شان چه می‌گذرد همان طور که ما نمی‌دانیم در ذهن همدیگر چه می‌گذرد. تمام حیوانات مغزدار بایستی دارای ادراک اراده باشند و اگرنه دچار سرگیجه می‌شوند که چه کسی بود که این کار را انجام داد. تنها در مواردی که بیماری روانی مثل اسکیزوفرنی است که اختلال اراده ایجاد می‌شود و طرف فکر می‌کند این کارهایی که انجام داده از نیروهای فرافیزیکی آمده‌اند که در ادیان هم فراوان نمونه‌هایش را می‌بینیم.

حیوانات هم اگر اراده نداشته باشند نمی‌توانند زندگی کنند. یعنی به محض این که مغز پیدا شده حیوان دارای اراده هم شده. شما اگر به یک هشت‌پای دریایی نگاه کنید که اولین حیوانی است که در سیر تکاملی دارای آگاهی شده کاملا کار ارادی می‌کند و می‌توانید پی ببرید که با منظور و هدف اراده می‌کند که این کار را انجام دهد. به این جهت اراده هم مخصوص بشر نیست و آن را با بقیه حیوانات مغزدار مشترک هستیم.

منبع: دکتر تقی کیمیایی اسدی-عصب شناس

بازدیدها: 111

Dr.vosta

تجربیات آموزشی و پژوهشی من در زمینه فیزیولوژی پزشکی و دکتری تخصصی علوم اعصاب (نوروساینس) است.

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *